Tezlerde Etik Kurul Onayı Almak: Adımlar ve Beyan Yükümlülükleri

Etik kurul onayı, insanlardan veri toplayan her çalışma için zorunludur ve onay alınmadan toplanan veriler tezde kullanılamaz. Bu, geriye dönük telafi edilemeyen bir hatadır: veri topladıktan sonra alınan onay o veriyi geçerli kılmaz. Bu rehberde başvuru sürecini, gerekli belgeleri ve sık yapılan hataları bulacaksınız.

Kimler Başvurmak Zorunda?

Anket, görüşme, gözlem, ölçek uygulaması, deney veya odak grup gibi yöntemlerle insanlardan veri toplayan tüm lisansüstü çalışmalar etik kurul onayı almak zorundadır. Yalnızca ikincil veri (yayımlanmış istatistikler, açık veri setleri, literatür) kullanan çalışmalar genellikle muaftır; ancak muafiyet kararını da kurulun vermesi gerekir.

Başvuruda İstenen Belgeler

Örneklem Gerekçesi Nasıl Yazılır?

Formlardaki "örneklem büyüklüğü ve belirlenme gerekçesi" alanı boş bırakılamaz ve en çok geri dönen bölümdür. Üç bilgi yeterlidir: kullandığınız yöntem, seçtiğiniz parametreler ve çıkan sayı.

Örnek: "Araştırmanın evreni yaklaşık 5.000 kişiden oluşmaktadır. Yüzde 95 güven düzeyi ve yüzde 5 hata payı esas alınarak Cochran formülüyle hesaplanan minimum örneklem büyüklüğü 357 kişidir. Veri kaybı öngörülerek 411 katılımcıya ulaşılması hedeflenmiştir."

Örneklem hesaplama aracımızla bu sayıyı saniyeler içinde hesaplayıp doğrudan başvurunuza yazabilirsiniz.

Süreç Ne Kadar Sürer?

Kurullar genellikle ayda bir veya iki kez toplanır. Başvurudan karara kadar geçen süre çoğu üniversitede 2-6 haftadır; eksik belge nedeniyle geri dönüş olursa bu süre bir toplantı dönemi daha uzar. Tez takviminizi planlarken veri toplama başlangıcını en az iki ay ileriye koyun.

En Sık Yapılan 5 Hata

1. Onaydan önce veri toplamak. En kritik hatadır, telafisi yoktur. 2. Onam metnini eksik yazmak. Gönüllülük, anonimlik ve çekilme hakkı mutlaka yer almalıdır. 3. Ölçek izni eklememek. Kullandığınız ölçeğin sahibinden alınmış izin yazışması istenir. 4. Örneklem gerekçesini boş bırakmak. 5. Anketi başvurudan sonra değiştirmek. Onaylanan formla uyguladığınız form aynı olmalıdır; değişiklik gerekiyorsa ek başvuru yapılır.

Onay Sonrası

Onay yazısını tezin ekinde saklayın ve yöntem bölümünde karar tarihi ile sayısını belirtin. Makale olarak yayımlarken de dergiler bu bilgiyi ister.

Bilgilendirilmiş Onam Metninde Bulunması Gerekenler

Onam metni, kurulların en çok geri döndürdüğü belgedir. Şu yedi unsur eksiksiz bulunmalıdır: araştırmanın amacı, katılımın tahmini süresi, verilerin anonim tutulacağı ve yalnızca bilimsel amaçla kullanılacağı, katılımın tamamen gönüllü olduğu, istenildiği an çekilme hakkı, verilerin ne kadar süre saklanacağı ve araştırmacının iletişim bilgisi.

Metni hukuki bir sözleşme gibi değil, sade bir dille yazın. Katılımcının anlamadığı bir metne verdiği onay, etik açıdan geçerli sayılmaz.

Özel Durumlar

KVKK ile İlişkisi

Etik kurul onayı ile KVKK uyumu farklı yükümlülüklerdir; ikisi de gerekir. KVKK açısından en pratik çözüm kişisel veri toplamamaktır. Ad, e-posta, telefon veya TC kimlik numarası istemezseniz veri anonim kalır ve yükümlülükleriniz belirgin biçimde azalır.

Google Forms kullanıyorsanız "E-posta adreslerini topla" ayarını kapalı tutun. Açık bırakırsanız hem katılımcının Google hesabıyla giriş yapması gerekir hem anonimlik taahhüdünüzle çelişirsiniz.

Başvurunuz Reddedilirse

Ret çoğunlukla eksik belge veya düzeltilebilir bir eksiklik nedeniyle olur; çalışmanın tümden reddi nadirdir. Kurul kararında gerekçe belirtilir. En sık istenen düzeltmeler: onam metninin genişletilmesi, örneklem gerekçesinin eklenmesi, ölçek izninin sunulması ve veri saklama süresinin netleştirilmesi. Düzeltip yeniden başvurduğunuzda süreç genellikle daha hızlı ilerler.

Sık Sorulan Sorular

Etik kurul onayı olmadan anket yapabilir miyim? Hayır. İnsanlardan veri toplayan tüm lisansüstü çalışmalar için onay zorunludur ve onay alınmadan toplanan veriler tezde kullanılamaz. Sonradan alınan onay, daha önce toplanmış veriyi geçerli kılmaz; bu yüzden veri toplamaya başlamadan önce süreci tamamlayın.

Onay süreci ne kadar sürer? Kurullar genellikle ayda bir veya iki kez toplanır. Başvurudan karara kadar çoğu üniversitede 2-6 hafta geçer. Eksik belge nedeniyle geri dönüş olursa bir toplantı dönemi daha eklenir. Tez takviminizde veri toplama başlangıcını en az iki ay ileriye planlayın.

Pilot uygulama için de onay gerekir mi? Evet. Pilot uygulama da insanlardan veri toplamaktır ve genellikle ana başvurunun kapsamına dâhil edilir. Başvuru formunda pilot uygulama yapacağınızı belirtin.

Anketimi onaydan sonra değiştirebilir miyim? Onaylanan formla uyguladığınız form aynı olmalıdır. Soru eklemek, çıkarmak veya ölçek değiştirmek isterseniz ek başvuru yapmanız gerekir. Yalnızca yazım hatası düzeltmeleri genellikle sorun çıkarmaz.

Onay yazısını nerede kullanacağım? Tezin ekinde saklayın ve yöntem bölümünde kurul adı, karar tarihi ve sayısını belirtin. Çalışmanızı makale olarak yayımlarken dergiler de bu bilgiyi ister.

Onayınız alındıysa sıradaki adım veri toplamaktır. TezAnket e ücretsiz üye olarak anketinizi yayınlayabilir, hedef kitle filtreleriyle uygun katılımcılara ulaşabilirsiniz.